İçeriğe geç

Yaşama hakkı sınırlandırılabilir mi ?

Iccp ailesiyle birlikte bugün Yaşama hakkı sınırlandırılabilir mi başlığını en temel noktalarından ele alıyoruz.

Tarihe dönüp baktığımızda insan hayatının her dönemde aynı değere sahip olmadığını görüyoruz. Bir zamanlar hükümdarların kararlarıyla insanların yaşamı belirlenirken, bugün yaşama hakkı evrensel insan haklarının temel taşlarından biri kabul ediliyor. Peki, insanın dünyaya gelmiş olmasıyla kazandığı bu hak, devletler veya toplumlar tarafından sınırlandırılabilir mi? Bu sorunun cevabını aramak için yalnızca günümüz hukukuna değil, geçmişte yaşanan toplumsal dönüşümlere ve tarihsel kırılmalara da bakmak gerekiyor.

Antik Çağ toplumlarında yaşama hakkı, günümüzdeki anlamıyla evrensel ve eşit bir hak olarak değerlendirilmezdi. İnsanların yaşam üzerindeki güvenceleri; toplumsal sınıflarına, vatandaşlık durumlarına, cinsiyetlerine ve siyasi konumlarına göre değişebiliyordu.

Antik Yunan’da özgür vatandaşlar belirli haklardan yararlanırken köleler aynı güvencelere sahip değildi. Roma İmparatorluğu’nda da aile reislerinin ve siyasi otoritenin yaşam üzerindeki etkisi oldukça güçlüydü.

Roma hukukunda vatandaşların yaşamını korumaya yönelik bazı güvenceler bulunmasına rağmen bu koruma herkes için eşit değildi.

Bu dönem, yaşama hakkının uzun süre evrensel bir insanlık değeri olmaktan çok toplumsal statüyle ilişkilendirildiğini gösterir. İnsan hayatının korunması, kişinin toplumdaki konumuna bağlı olabiliyordu.

Orta Çağ boyunca Avrupa’da dinî kurumlar, krallıklar ve feodal yönetimler toplumsal yaşam üzerinde belirleyici oldu. İnsan hayatının kutsallığı düşüncesi dinî öğretilerde önemli bir yer edinirken siyasi uygulamalar her zaman bu anlayışla örtüşmedi.

Savaşlar, mezhep çatışmaları, idamlar ve engizisyon uygulamaları, yaşama hakkının siyasi ve dinî otorite tarafından sınırlandırılabildiği örnekler arasında yer aldı.

1215 tarihli Magna Carta, İngiltere’de kralın yetkilerini sınırlandırma yönünde önemli bir dönüm noktasıydı.

Belgenin 39. maddesinde özgür bir kişinin hukuka uygun yargılama olmadan özgürlüğünden veya haklarından yoksun bırakılamayacağı ifade ediliyordu.

Magna Carta doğrudan modern anlamda evrensel yaşama hakkını güvence altına almıyordu. Ancak yöneticilerin yetkilerinin hukukla sınırlandırılması düşüncesine önemli katkı sağladı.

Bu gelişme, yaşama hakkının korunmasında keyfî iktidarın sınırlandırılmasının ne kadar önemli olduğunu ortaya koydu.

17. ve 18. yüzyıllarda Avrupa’da gelişen Aydınlanma düşüncesi, yaşama hakkının tarihsel konumunu değiştirdi. İnsanların yalnızca bir hükümdarın izniyle değil, insan olmalarından kaynaklanan doğal haklara sahip oldukları fikri güç kazandı.

İngiliz filozof John Locke doğal haklar anlayışında yaşamı, özgürlüğü ve mülkiyeti temel haklar arasında değerlendirdi.

Locke’un 1689 yılında yayımlanan Yönetim Üzerine İkinci İnceleme adlı eserinde devletin temel görevlerinden biri, insanların doğal haklarını korumak olarak ele alınır.

Bu yaklaşım, devletin insan yaşamı üzerinde sınırsız yetkiye sahip olamayacağı düşüncesinin gelişmesine katkıda bulundu.

1789 Fransız Devrimi, insan hakları tarihinde önemli bir kırılma noktası oldu. Aynı yıl kabul edilen İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi, özgürlük ve eşitlik ilkelerini siyasi düzenin merkezine taşıdı.

Ancak devrim dönemindeki siyasi şiddet ve idamlar, ilan edilen haklarla uygulamalar arasındaki çelişkiyi de gösterdi.

İnsan haklarının kâğıt üzerinde tanınması, bunların toplumsal ve siyasi hayatta kendiliğinden korunacağı anlamına gelmiyordu.

20. yüzyıl, yaşama hakkının neden uluslararası güvenceye ihtiyaç duyduğunu acı biçimde ortaya koydu. Birinci ve İkinci Dünya Savaşları, milyonlarca insanın yaşamını kaybetmesine neden oldu. Soykırımlar, kitlesel katliamlar ve devletlerin sistematik insan hakları ihlalleri, uluslararası toplumun yaklaşımını değiştirdi.

Birleşmiş Milletler, 10 Aralık 1948 tarihinde İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’ni kabul etti.

Bildirgenin 3. maddesi açıkça şöyle der:

“Herkesin yaşama hakkı, özgürlük ve kişi güvenliği hakkı vardır.”

Bu madde, yaşama hakkının evrensel bir insan hakkı olarak kabul edilmesinde önemli bir aşamadır.

1966 tarihli Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme’nin 6. maddesi de yaşama hakkını insanın doğuştan sahip olduğu ve hukuk tarafından korunması gereken bir hak olarak düzenler.

Tarihçi Eric Hobsbawm modern çağın büyük dönüşümlerini incelerken savaşların, devrimlerin ve siyasi ideolojilerin toplumlar üzerindeki etkilerine dikkat çekmiştir. Onun tarihsel yaklaşımı, insan haklarının gelişimini de yaşanan büyük toplumsal kırılmalardan bağımsız değerlendiremeyeceğimizi gösterir.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında yaşama hakkının uluslararası belgelerde güvence altına alınması, devlet egemenliğinin insan hakları bakımından mutlak kabul edilemeyeceğini ortaya koydu.

Günümüzde yaşama hakkı, uluslararası hukukta en temel haklardan biridir. Ancak bu hakkın hukuki niteliğini anlamak için sınırlandırma ile hukuka uygun ölüm sonucu doğuran durumları birbirinden ayırmak gerekir.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 2. maddesi, yaşama hakkını güvence altına alır. Bu maddeye göre hiç kimse kasten yaşamından yoksun bırakılamaz.

Sözleşme, ölüm cezasının kaldırılmasına yönelik protokollerle birlikte değerlendirildiğinde Avrupa’da yaşam hakkının korunması daha da güçlenmiştir.

Türk hukukunda da yaşama hakkı anayasal güvence altındadır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 17. maddesi, herkesin yaşama ve maddi-manevi varlığını koruma hakkına sahip olduğunu belirtir.

Yaşama hakkının sınırlandırılması ile ölümcül güç kullanımının belirli koşullarda hukuka uygun kabul edilmesi aynı şey değildir.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 2. maddesi, ölüm sonucuna yol açan güç kullanımını yalnızca son derece dar koşullarda değerlendirir. Bunlar arasında:

– Bir kişiyi hukuka aykırı şiddete karşı savunmak,

– Hukuka uygun bir yakalama işlemini gerçekleştirmek veya kaçışı önlemek,

– Kanuna uygun biçimde bir isyanı ya da ayaklanmayı bastırmak

gibi durumlar bulunur.

Bu durumlarda bile kullanılan gücün mutlak zorunluluk ölçüsünü karşılaması gerekir.

Yaşama hakkı, devletin keyfî biçimde ortadan kaldırabileceği bir hak değildir. Devletin temel yükümlülüğü insan hayatını korumak, ölümcül güç kullanımını önlemek ve yaşam hakkı ihlallerini etkili biçimde soruşturmaktır.

Tarihsel süreç incelendiğinde yaşama hakkının korunmasının kendiliğinden gerçekleşmediği açıkça görülür. Antik Çağ’daki sınıfsal ayrımlar, Orta Çağ’daki siyasi ve dinî baskılar, Fransız Devrimi’nin çelişkileri ve dünya savaşlarının yıkımı, insanlığın bu konuda uzun bir mücadele verdiğini gösterir.

Günümüzde savaşlar, terör olayları, ayrımcılık, yargısız infazlar ve devletlerin aşırı güç kullanımı yaşama hakkının korunmasını hâlâ önemli bir mesele hâline getiriyor.

Üstelik teknolojik gelişmeler, otonom silah sistemleri ve biyoteknoloji gibi alanlar da insan yaşamının korunmasına ilişkin yeni etik ve hukuki tartışmalar doğuruyor.

Yaşama hakkı sınırlandırılabilir mi? Tarihsel ve hukuki açıdan değerlendirildiğinde bu sorunun temel cevabı hayırdır. Yaşama hakkı, devletlerin veya toplumların keyfî kararlarıyla ortadan kaldırılabilecek sıradan bir özgürlük değildir. Hukuk sistemleri bazı ölümcül güç kullanımı durumlarını çok dar koşullarda değerlendirse de bu, yaşama hakkının serbestçe sınırlandırılabileceği anlamına gelmez.

Geçmişte yaşanan büyük acılar, insan hayatının korunmasının yalnızca hukuki bir düzenleme değil, aynı zamanda toplumsal bir sorumluluk olduğunu gösteriyor.

Peki, insanlık geçmişte yaşadığı savaşlardan ve hak ihlallerinden yeterince ders çıkarabildi mi? Devletlerin güvenlik gerekçesiyle aldığı kararlar hangi noktada bireyin temel haklarını tehdit etmeye başlıyor?

Bana göre tarihin en önemli hatırlatması şudur: Bir toplumun gelişmişliği, yalnızca ne kadar güçlü olduğuyla değil, en savunmasız insanın yaşam hakkını ne ölçüde koruyabildiğiyle de ölçülmelidir.

Umarız Yaşama hakkı sınırlandırılabilir mi hakkında aradığınız açıklamaları bu metinde bulmuşsunuzdur.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

şişli escort
Sitemap